De Commodore 128: meer computer na de C64
Een veelzijdiger systeem dat de C64 moest aanvullen
Toen Commodore de Commodore 64 op de markt bracht, kon het bedrijf nauwelijks voorzien hoe populair de computer zou worden. Toch wilde Commodore verder bouwen op dat succes. Het resultaat was de Commodore 128, een computer die meer mogelijkheden bood dan de C64 en tegelijk zoveel mogelijk compatibel moest blijven met zijn voorganger.
De C128 verscheen in 1985 en was opvallend veelzijdig. De computer kon functioneren als een uitgebreide Commodore-machine voor thuisgebruik, maar bood daarnaast mogelijkheden die meer aansloten bij serieuzer computergebruik. Zo beschikte het systeem over een 80-kolomsweergave, een tweede processor en ondersteuning voor CP/M.
Voor gebruikers betekende dit dat de Commodore 128 eigenlijk meerdere soorten computers in één behuizing probeerde te combineren.
Waarom kwam de Commodore 128 er?
De Commodore 64 was halverwege de jaren 80 nog altijd een groot succes. Toch waren er gebruikers die inmiddels tegen de grenzen van het systeem aanliepen.
De C64 was uitstekend geschikt voor games, programmeren en algemene toepassingen, maar had ook beperkingen. Vooral voor tekstverwerking en andere programma’s die veel informatie tegelijk op het scherm moesten tonen, was de standaard 40-kolomsweergave niet altijd ideaal.
Commodore wilde daarom een computer maken die meer mogelijkheden bood zonder de bestaande C64-markt meteen achter zich te laten.
De C128 werd daardoor niet simpelweg een snellere C64. Het systeem was ontworpen als een bredere en veelzijdigere computer.
Een computer met verschillende modi
Een van de meest bijzondere eigenschappen van de Commodore 128 was dat hij verschillende computeromgevingen kon gebruiken.
De computer kende een eigen C128-modus, maar kon ook vrijwel volledig als Commodore 64 functioneren.
Daarnaast was er ondersteuning voor CP/M, een besturingssysteem dat in de professionele en zakelijke computerwereld veel werd gebruikt.
Hierdoor kon één computer verschillende soorten software uitvoeren.
Voor een gebruiker betekende dit dat de C128 niet alleen een opvolger van de C64 was, maar eerder een soort combinatie van meerdere computerwerelden.
De C128-modus
In de eigen C128-modus kwamen de extra mogelijkheden van de computer het meest duidelijk naar voren.
De machine beschikte over meer geheugen, extra hardware en een uitgebreidere grafische omgeving dan de C64.
Ook konden programma’s gebruikmaken van de 80-kolomsweergave.
Hierdoor was de C128 interessanter voor toepassingen waarbij veel tekst of gegevens tegelijk op het scherm moesten staan.
De computer voelde daardoor op sommige momenten meer als een kleine kantoorcomputer dan als een klassieke thuiscomputer.
De 80-kolomsweergave
Een belangrijk verschil met de C64 was de mogelijkheid om 80 kolommen tekst weer te geven.
Bij tekstverwerking kan dat een groot verschil maken.
Waar een gebruiker op een C64 veel tekst in relatief smalle regels zag, kon de C128 meer informatie naast elkaar tonen.
Dat maakte de computer interessanter voor bijvoorbeeld tekstverwerking, databases en andere toepassingen waarbij overzicht belangrijk was.
Voor die tijd was dat een belangrijke uitbreiding voor een thuiscomputer.
Twee processors
De veelzijdigheid van de C128 werd mede mogelijk gemaakt door het gebruik van meerdere processors.
De computer beschikte over een MOS 8502, een verbeterde variant van de processorarchitectuur die ook bij de C64 bekend was.
Daarnaast was er een Z80-processor aanwezig.
Die Z80 was vooral belangrijk voor de ondersteuning van CP/M.
De combinatie was bijzonder. De computer kon daardoor software uitvoeren die gebaseerd was op verschillende processorarchitecturen en softwareomgevingen.
Voor een thuiscomputer was dat een opvallend concept.
CP/M op de Commodore 128
CP/M was in de jaren 70 en 80 een belangrijk besturingssysteem voor microcomputers.
Het werd gebruikt voor verschillende zakelijke en productieve toepassingen.
Door CP/M-ondersteuning aan de C128 toe te voegen, probeerde Commodore het systeem aantrekkelijker te maken voor gebruikers die meer wilden doen dan alleen games spelen.
Daarmee kreeg de computer toegang tot een groter softwareaanbod.
De CP/M-modus was bovendien een duidelijke aanwijzing dat Commodore met de C128 ook naar de serieuzere computerwereld keek.
Meer geheugen dan de C64
De Commodore 128 beschikte over aanzienlijk meer geheugen dan de C64.
De computer had 128 kilobyte RAM, verdeeld over verschillende geheugengebieden.
Dat was voor die tijd een grote stap ten opzichte van de 64 kilobyte van de C64.
Niet ieder programma kon echter zomaar al dat geheugen gebruiken.
De extra capaciteit moest via de specifieke mogelijkheden van de C128 worden aangesproken.
Toch gaf het de computer veel meer ruimte voor programma’s en toepassingen.
C64-compatibiliteit
Een van de slimste eigenschappen van de C128 was de mogelijkheid om veel bestaande C64-software te blijven gebruiken.
Voor Commodore was dat belangrijk.
Een gebruiker die al een grote verzameling C64-software had opgebouwd, hoefde die niet zomaar weg te doen.
De C128 kon in zijn C64-modus dezelfde bekende softwareomgeving aanbieden.
Dat maakte de overstap veel minder riskant.
De gebruiker kreeg extra mogelijkheden, maar behield toegang tot een enorme bestaande softwarebibliotheek.
Waarom was dat belangrijk?
Zonder compatibiliteit zou een nieuwe computer betekenen dat gebruikers opnieuw software moesten kopen.
Dat kon een grote drempel zijn.
De C128 bood daarom een interessante combinatie:
meer mogelijkheden voor wie ze nodig had, maar vertrouwde software voor wie gewoon verder wilde met de C64.
Dat idee maakte de C128 aantrekkelijk voor gebruikers die hun bestaande systeem wilden uitbreiden zonder alles opnieuw te moeten aanschaffen.
De Commodore 128 als gamecomputer
Hoewel de C128 vooral werd gepresenteerd als veelzijdiger computer, bleef gaming belangrijk.
De mogelijkheid om C64-software te draaien betekende dat de C128 toegang had tot een enorme bibliotheek aan games.
In de praktijk gebruikten veel spelers de computer dus gewoon om games te spelen.
Toch was de C128 technisch gezien meer gericht op veelzijdigheid dan op een compleet nieuwe generatie games.
De computer was daardoor eerder een uitgebreidere versie van de bekende Commodore-ervaring dan een directe concurrent van de nieuwe 16-bit consoles.
Programmeren op de C128
Voor programmeurs bood de C128 extra mogelijkheden.
De computer had een uitgebreidere BASIC-omgeving dan de C64 en beschikte over meer geheugen en andere hardwaremogelijkheden.
Gebruikers konden daardoor verder experimenteren met programma’s.
Voor iemand die zijn C64 ontgroeid was, kon de C128 een interessante volgende stap vormen.
Het systeem behield bovendien de vertrouwde Commodore-uitstraling, waardoor de overgang minder groot was.
Een computer voor tekstverwerking
Een van de toepassingen waarvoor de C128 extra geschikt was, was tekstverwerking.
De 80-kolomsmodus maakte het gemakkelijker om langere teksten te bekijken en te bewerken.
Een gebruiker kon een tekstverwerker gebruiken en meer informatie tegelijk op het scherm zien.
Dat was vooral interessant voor mensen die de computer niet alleen voor games en hobby’s gebruikten.
De C128 probeerde daarmee een brug te slaan tussen de traditionele thuiscomputer en een serieuzer systeem voor productiviteit.
Databases en andere toepassingen
Naast tekstverwerking konden gebruikers de C128 ook inzetten voor databases, spreadsheets en andere toepassingen.
De computer beschikte over voldoende mogelijkheden om ook buiten gaming en programmeren nuttig te zijn.
Daardoor kon de C128 voor verschillende gebruikers een andere rol hebben.
Voor de één was het een uitgebreidere C64.
Voor de ander was het een betaalbare computer voor productiviteit.
En voor weer iemand anders was het juist een interessante manier om kennis te maken met CP/M.
De verschillende C128-modellen
Commodore bracht verschillende versies van de C128 uit.
De oorspronkelijke C128 had een losse computerbehuizing en een apart toetsenbord.
Later verscheen de C128D, een uitgebreidere desktopvariant waarin een diskdrive in de behuizing was ingebouwd.
Er kwam ook een C128DCR, een aangepaste versie van de C128D met verschillende technische wijzigingen.
Deze modellen lijken op elkaar, maar hebben hun eigen kenmerken.
Voor verzamelaars zijn die verschillen tegenwoordig interessant.
De C128D
De C128D was ontworpen als een meer complete desktopcomputer.
De ingebouwde diskdrive maakte het systeem praktischer voor gebruikers die veel met diskettes werkten.
Daardoor hoefde niet alles meer als losse randapparatuur naast de computer te staan.
De C128D liet goed zien dat Commodore de C128 steeds meer als een veelzijdige computer positioneerde.
Waarom werd de C128 geen vervanger van de C64?
De Commodore 128 bood technisch gezien veel meer mogelijkheden, maar toch werd hij nooit zo populair als de C64.
Dat had verschillende redenen.
De C64 had al een enorme gebruikersgroep, een gigantische softwarebibliotheek en een sterke reputatie.
Voor veel gebruikers was de extra kracht van de C128 simpelweg niet noodzakelijk.
Als een C64 alles kon wat iemand wilde, was er weinig reden om over te stappen.
Meer mogelijkheden betekenden ook meer complexiteit
De C128 was veelzijdiger, maar die veelzijdigheid maakte hem ook ingewikkelder.
De verschillende modi, extra processor en extra hardware waren vooral nuttig voor gebruikers die daadwerkelijk van die mogelijkheden gebruikmaakten.
Voor iemand die vooral wilde gamen, kon de C64 veel eenvoudiger aanvoelen.
Daarom bleek de C128 eerder een niche-uitbreiding dan een echte vervanger.
De C128 tussen thuiscomputer en kantoorcomputer
De Commodore 128 zat op een interessante plek in de computerwereld.
Hij was duidelijk een thuiscomputer, maar had ook eigenschappen die hem geschikt maakten voor serieuzere toepassingen.
De 80-kolomsmodus, extra geheugen en CP/M-ondersteuning maakten hem aantrekkelijk voor gebruikers die meer wilden doen.
Tegelijkertijd bleef de toegang tot de C64-wereld bestaan.
Dat maakte de C128 een soort brug tussen verschillende computerwerelden.
Commodore probeerde veel te combineren
De C128 is een goed voorbeeld van de manier waarop computerfabrikanten in de jaren 80 probeerden zoveel mogelijk mogelijkheden in één systeem te stoppen.
Een computer moest niet alleen kunnen gamen.
Hij moest ook kunnen programmeren, tekst verwerken, bestanden beheren en zakelijke software draaien.
De C128 probeerde al deze functies te combineren.
Dat concept zou later steeds normaler worden bij de pc.
De plaats van de C128 in de geschiedenis
De C128 is misschien minder bekend bij het grote publiek dan de C64, maar technisch gezien is hij een interessant systeem.
Hij kwam voort uit het succes van de C64 en probeerde daar tegelijk iets nieuws aan toe te voegen.
De combinatie van C128-modus, C64-compatibiliteit en CP/M maakte hem bijzonder.
Het systeem laat zien dat een computer uit de jaren 80 verschillende rollen kon proberen te combineren.
Waarom de C128 tegenwoordig interessant is
Voor retrocomputerliefhebbers is de C128 interessant juist omdat hij zoveel mogelijkheden samenbrengt.
De computer heeft een eigen plaats binnen de Commodoregeschiedenis, maar ook binnen de ontwikkeling van veelzijdige thuiscomputers.
Verzamelaars kijken niet alleen naar de hardware zelf, maar ook naar de verschillende modellen, accessoires en software.
De C128 biedt bovendien een interessant kijkje in een periode waarin computers steeds veelzijdiger werden.
De C128 als overgangssysteem
De Commodore 128 kwam op een moment waarop de computerwereld sterk veranderde.
De klassieke 8-bit thuiscomputers waren nog populair, maar krachtigere systemen begonnen steeds belangrijker te worden.
De C128 zat precies tussen deze werelden in.
Hij behield de sterke punten van de C64, maar voegde mogelijkheden toe die meer richting professionele computers wezen.
Daarmee was de C128 een overgangssysteem.
De betekenis van de C128
De Commodore 128 was misschien nooit zo populair als de C64, maar dat maakt hem niet minder interessant.
Hij laat zien dat Commodore verder wilde kijken dan alleen gaming en eenvoudige thuiscomputers.
Met extra geheugen, 80-kolomsweergave, meerdere processors, C64-compatibiliteit en CP/M-ondersteuning bood de computer een opvallend brede verzameling mogelijkheden.
Meer computer na de C64
De naam zegt eigenlijk precies wat de C128 wilde zijn: meer computer na de C64.
Niet alleen een opvolger, maar een systeem dat verschillende werelden bij elkaar bracht.
De bekende Commodore-ervaring bleef behouden, terwijl gebruikers tegelijkertijd toegang kregen tot nieuwe mogelijkheden.
Dat maakt de C128 vandaag interessant voor iedereen die wil begrijpen hoe klassieke thuiscomputers zich ontwikkelden.
Tot slot
De Commodore 128 werd nooit de nieuwe C64 in populariteit, maar hij was wel een bijzondere stap in de ontwikkeling van Commodore-computers.
Met zijn verschillende modi, extra geheugen, 80-kolomsweergave, tweede processor en CP/M-ondersteuning bood hij veel meer dan een eenvoudige thuiscomputer.
Tegelijkertijd bleef de verbinding met de C64 behouden, waardoor bestaande software en kennis niet verloren gingen.
De Commodore 128 was daarmee een veelzijdige computer die probeerde de wereld van thuisgebruik, gaming en serieuzer computerwerk met elkaar te verbinden.