The Matrix en AI: wanneer wordt een digitale wereld werkelijkheid?
Toen The Matrix in 1999 verscheen, presenteerde de film een toekomst die voor veel kijkers bijna onvoorstelbaar was. Mensen leefden in een kunstmatige werkelijkheid zonder te weten dat hun wereld niet echt was.
De machines hadden de echte wereld overgenomen en gebruikten technologie om mensen een volledig andere werkelijkheid te laten ervaren.
Een echte Matrix bestaat natuurlijk niet.
Toch zijn sommige ideeën uit de film tegenwoordig minder vreemd dan ze in 1999 leken. Virtual reality bestaat, AI kan steeds realistischer beelden en gesprekken maken en algoritmes bepalen voor een groot deel welke informatie we online te zien krijgen.
De werkelijkheid is daarmee nog lang geen Matrix, maar de film raakt wel aan vragen die vandaag opnieuw interessant zijn.
Een wereld die niet echt is
Het centrale idee van The Matrix is eenvoudig maar indrukwekkend.
Mensen denken dat ze in een normale wereld leven. Ze lopen over straat, werken, eten, slapen en ontmoeten andere mensen. In werkelijkheid ervaren ze een digitale simulatie.
Voor Neo is het verschil tussen de echte wereld en de Matrix aanvankelijk onmogelijk te zien.
Dat roept een interessante vraag op:
Als een digitale wereld precies hetzelfde aanvoelt als de werkelijkheid, hoe weet je dan nog wat echt is?
Voorlopig kunnen we daar gelukkig vrij eenvoudig antwoord op geven. Onze digitale werelden zijn nog duidelijk te onderscheiden van de echte wereld.
Maar technologie wordt wel steeds beter.
Virtual reality komt een klein stukje dichterbij
Virtual reality laat zien dat we al een begin hebben gemaakt met het idee achter de Matrix.
Met een VR-headset kun je een digitale omgeving bekijken alsof je er middenin staat. Je kunt rondkijken, bewegen en soms objecten in die wereld aanraken of gebruiken.
Dat is natuurlijk nog totaal iets anders dan de Matrix.
Een VR-headset verandert niet de hele werkelijkheid om je heen. Je weet dat je een digitale omgeving bekijkt.
Toch laat VR zien dat computers steeds beter in staat zijn om onze zintuigen te beïnvloeden.
En dat maakt het idee van een steeds overtuigender digitale wereld minder vreemd dan vroeger.
AI maakt digitale werelden steeds realistischer
Ook AI speelt hierin een rol.
Moderne AI kan afbeeldingen maken, video’s genereren, stemmen nabootsen en gesprekken voeren. Daardoor kunnen digitale werelden steeds sneller worden gevuld met realistische inhoud.
Een computer hoeft niet langer ieder detail van een digitale omgeving handmatig te laten ontwerpen.
AI kan helpen bij het maken van landschappen, personages, stemmen en verhalen.
Dat betekent niet dat we een echte Matrix kunnen bouwen. Maar het betekent wel dat het maken van overtuigende digitale ervaringen steeds gemakkelijker wordt.
Kunnen we straks niet meer zien wat echt is?
Daar ontstaat een ander interessant probleem.
Wanneer AI steeds betere foto’s, video’s en stemmen kan maken, wordt het soms moeilijker om alleen met onze ogen of oren te bepalen of iets echt is.
Een video kan eruitzien alsof iemand iets heeft gezegd terwijl die persoon dat nooit heeft gedaan.
Een afbeelding kan een gebeurtenis laten zien die nooit heeft plaatsgevonden.
Een stem kan worden nagebootst.
Dat is geen Matrix waarin je volledige leven wordt gesimuleerd, maar het laat wel zien dat onze waarneming steeds minder automatisch betrouwbaar is in een digitale omgeving.
Daarom worden broncontrole en kritisch nadenken steeds belangrijker.
De algoritmes die bepalen wat we zien
Misschien zit er een veel realistischer stukje van de Matrix in iets heel gewoons: onze digitale feeds.
Sociale media, videoplatforms en andere online diensten gebruiken algoritmes om te bepalen welke berichten, video’s en andere informatie aan iemand worden getoond.
Dat gebeurt meestal op basis van eerdere activiteiten.
Als je vaak naar een bepaald soort video’s kijkt, is de kans groot dat je meer vergelijkbare video’s krijgt.
Het gevolg kan zijn dat twee mensen dezelfde website openen en toch een heel andere digitale wereld te zien krijgen.
Niet omdat er letterlijk een Matrix om hen heen wordt gebouwd, maar omdat de informatie die ze ontvangen steeds persoonlijker wordt samengesteld.
Een digitale bubbel
Je kunt daardoor gemakkelijk in een soort digitale bubbel terechtkomen.
Je ziet vooral onderwerpen die je interessant vindt. Je krijgt aanbevelingen die aansluiten bij eerdere keuzes en komt steeds opnieuw dezelfde soorten informatie tegen.
Dat kan prettig zijn.
Maar het kan er ook voor zorgen dat je minder vaak informatie tegenkomt die buiten je eigen interesses of overtuigingen valt.
In The Matrix weten de mensen niet dat hun werkelijkheid kunstmatig is.
In de echte wereld weten we gelukkig dat algoritmes bestaan.
Toch merken we niet altijd hoeveel invloed ze hebben op wat we dagelijks bekijken.
De smartphone als kleine Matrix
Daarmee komen we bij iets wat misschien nog herkenbaarder is.
De smartphone.
Een smartphone kan je nieuws geven, entertainment aanbieden, berichten tonen, video’s afspelen, je locatie volgen en voortdurend nieuwe informatie aanbieden.
Voor veel mensen is het apparaat de hele dag binnen handbereik.
Een melding verschijnt.
Je kijkt.
Er komt een nieuw bericht.
Je kijkt opnieuw.
Een interessante video verschijnt.
Je kijkt nog even verder.
Op die manier kan een telefoon ongemerkt onderdeel worden van een vaste dagelijkse routine.
Dat is natuurlijk geen echte Matrix.
Maar als metafoor is het wel interessant.
Technologie hoeft je niet letterlijk gevangen te houden om invloed te hebben op waar je aandacht naartoe gaat.
De rode en blauwe pil
Een van de bekendste ideeën uit The Matrix is de keuze tussen de rode en de blauwe pil.
De blauwe pil betekent dat Neo terug kan naar zijn vertrouwde werkelijkheid.
De rode pil betekent dat hij wil weten hoe de wereld werkelijk in elkaar zit.
Als metafoor gaat dit eigenlijk over iets heel menselijks.
We willen graag begrijpen hoe dingen werkelijk werken, maar de waarheid is niet altijd prettig of eenvoudig.
Dat idee heeft tegenwoordig ook betekenis.
Wie alleen maar kijkt naar wat algoritmes voorschotelen, hoeft niet per se te weten waarom bepaalde informatie wordt getoond.
Wie daarentegen zelf op zoek gaat naar verschillende bronnen en probeert te begrijpen hoe digitale systemen werken, krijgt een ander beeld.
De echte wereld heeft geen Morpheus nodig om je een rode pil aan te bieden. Je kunt zelf besluiten om verder te kijken.
Kan AI ooit een echte Matrix maken?
Daarvoor zouden we veel verder moeten zijn dan nu.
Een echte Matrix zou niet alleen een virtuele omgeving moeten maken. Het systeem zou onze zintuigen volledig moeten kunnen beïnvloeden.
Je zou alles moeten kunnen zien, horen, voelen, ruiken en misschien zelfs proeven alsof het echt is.
Daarnaast zou het systeem onze hersenen rechtstreeks moeten kunnen aansturen.
Daar zijn we momenteel absoluut niet toe in staat.
Virtual reality werkt via apparaten die onze zintuigen prikkelen. Een echte Matrix zou veel directer moeten ingrijpen in de werking van onze hersenen.
Dat is voorlopig sciencefiction.
Maar het idee wordt wel interessanter
Hoewel een echte Matrix nog heel ver weg is, worden afzonderlijke onderdelen van het idee steeds realistischer.
We hebben:
- virtual reality;
- kunstmatige intelligentie;
- digitale avatars;
- AI-gegenereerde stemmen;
- realistische digitale beelden;
- algoritmes die persoonlijke informatie selecteren;
- steeds uitgebreidere digitale werelden.
Geen van deze technologieën vormt op zichzelf een Matrix.
Maar samen laten ze zien hoe snel de digitale wereld zich ontwikkelt.
Het verschil tussen een hulpmiddel en een gevangenis
Er is ook een belangrijk verschil tussen technologie gebruiken en erdoor worden gestuurd.
Een VR-bril gebruiken voor een game is iets anders dan je hele dag in een digitale wereld doorbrengen.
Een smartphone gebruiken om iemand te bellen is iets anders dan iedere paar minuten automatisch controleren of er een nieuwe melding is.
AI gebruiken om informatie te zoeken is iets anders dan iedere beslissing zonder controle aan een AI overlaten.
Technologie is uiteindelijk een hulpmiddel.
De vraag is vooral hoeveel ruimte we het geven in ons dagelijks leven.
De Matrix als waarschuwing
Daarom hoeft The Matrix niet letterlijk werkelijkheid te worden om interessant te blijven.
De film kan ook worden gezien als een waarschuwing om af en toe stil te staan bij de wereld waarin we leven.
Welke informatie krijgen we?
Wie bepaalt wat we te zien krijgen?
Hoeveel van onze aandacht geven we aan digitale systemen?
En misschien nog belangrijker:
Maken wij bewust gebruik van technologie, of beginnen we ons leven steeds meer aan technologie aan te passen?
Dat zijn vragen waar geen sciencefiction voor nodig is.
Van sciencefiction naar werkelijkheid
De echte wereld lijkt gelukkig nog helemaal niet op de Matrix.
We zitten niet aangesloten op machines die onze volledige werkelijkheid besturen.
Maar sommige onderdelen van het idee zijn wel langzaam dichterbij gekomen.
Digitale werelden worden realistischer. AI wordt beter in het maken van beelden, geluid en gesprekken. Virtual reality wordt steeds overtuigender en algoritmes spelen een grote rol in de informatie die we dagelijks tegenkomen.
Daarom blijft The Matrix zo’n interessant sciencefictionverhaal.
Niet omdat de film precies heeft voorspeld wat er zou gebeuren, maar omdat hij vragen stelde die meer dan twintig jaar later nog steeds relevant zijn.
Misschien is de echte les dan ook niet dat we bang moeten zijn voor een toekomstige Matrix.
Misschien moeten we vooral zorgen dat we altijd zelf blijven bepalen wanneer we de digitale wereld binnengaan — en wanneer we hem weer verlaten.