AI en sciencefiction: van fantasie naar werkelijkheid
Sciencefiction heeft ons al tientallen jaren laten kennismaken met technologie die op het moment van verschijnen nog onmogelijk leek. Computers die met mensen praten, robots die zelfstandig handelen, virtuele werelden en machines die grote hoeveelheden informatie kunnen verwerken: het waren lange tijd ideeën die vooral in films, series en boeken bestonden.
Tegenwoordig zijn sommige van die ideeën helemaal niet meer zo vreemd.
Kunstmatige intelligentie kan gesprekken voeren, afbeeldingen maken, teksten schrijven en helpen bij wetenschappelijk onderzoek. Toch zijn we ook nog heel ver verwijderd van veel van de technologie die sciencefiction ons laat zien.
Juist dat verschil maakt de combinatie van AI en sciencefiction zo interessant.
Sciencefiction probeert de toekomst niet altijd te voorspellen
Wanneer we naar oude sciencefiction kijken, lijkt het soms alsof schrijvers en filmmakers precies wisten hoe de toekomst eruit zou komen te zien.
In werkelijkheid werkt het meestal anders.
Sciencefiction begint vaak met een eenvoudige vraag:
“Wat als dit ooit mogelijk wordt?”
Van daaruit kan een schrijver een compleet verhaal bouwen.
Een computer die met mensen kan praten wordt bijvoorbeeld een personage. Een robot krijgt een eigen rol. Een virtuele wereld wordt een plaats waarin het verhaal zich afspeelt.
Sommige ideeën blijken later verrassend goed bij de werkelijkheid te passen. Andere blijken technisch veel moeilijker dan gedacht of worden uiteindelijk helemaal anders uitgevoerd.
Sciencefiction is daarom niet zozeer een voorspelling van de toekomst, maar vaak een manier om over de toekomst na te denken.
De pratende computer van Star Trek
Een mooi voorbeeld is Star Trek.
In de serie kunnen bemanningsleden gewoon tegen de computer praten. De computer begrijpt vragen, zoekt informatie op en kan verschillende systemen bedienen.
Voor kijkers uit de jaren zestig was dat pure toekomstmuziek.
Tegenwoordig praten we tegen smartphones en digitale assistenten. Moderne AI-systemen kunnen bovendien complete gesprekken voeren en teksten genereren.
De Star Trek-computer is daarmee niet werkelijkheid geworden zoals hij in de serie werkte, maar het basisidee is herkenbaar geworden.
Een computer waarmee je gewoon kunt praten is inmiddels heel normaal.
Toch kan onze technologie nog lang niet alles wat de computer van de Enterprise kan. Een moderne AI maakt bijvoorbeeld fouten en begrijpt de wereld niet op dezelfde manier als een mens.
Robots die op mensen lijken
Ook humanoïde robots komen al tientallen jaren voor in sciencefiction.
Ze lopen rond tussen mensen, voeren opdrachten uit en kunnen soms zelfs zelfstandig beslissingen nemen.
In werkelijkheid bestaan er inmiddels robots die kunnen lopen, objecten oppakken en verschillende taken uitvoeren. Sommige humanoïde robots worden ontwikkeld voor onderzoek, industrie of andere praktische toepassingen.
Maar ook hier is het verschil met sciencefiction groot.
Een robot die soepel als een mens beweegt, alles om zich heen begrijpt en zelfstandig in iedere situatie kan handelen, is nog steeds bijzonder moeilijk te bouwen.
Toch komt het idee steeds dichterbij.
AI als gesprekspartner
Sciencefiction heeft ook vaak laten zien dat mensen gesprekken voeren met kunstmatige intelligentie.
Dat idee kreeg bijvoorbeeld een heel menselijke vorm in films waarin mensen een emotionele band met een digitale persoonlijkheid krijgen.
Tegenwoordig kunnen mensen al lange gesprekken voeren met AI. Een systeem kan eerdere informatie uit een gesprek gebruiken, de toon van een gesprek aanpassen en antwoorden formuleren die natuurlijk klinken.
Maar daar zit ook een belangrijk verschil.
Een AI kan menselijk klinken zonder menselijke gevoelens te hebben.
Het systeem kan herkennen dat iemand verdrietig of boos lijkt en daar passend op reageren. Dat betekent niet automatisch dat de AI zelf verdriet of medeleven ervaart.
Ook dat onderwerp laat zien hoe sciencefiction soms een vraag stelt die later opnieuw relevant wordt.
De virtuele wereld van The Matrix
Een van de bekendste voorbeelden is natuurlijk The Matrix.
De film uit 1999 laat een wereld zien waarin mensen een kunstmatige werkelijkheid ervaren zonder te weten dat hun wereld niet echt is.
Zo’n Matrix bestaat niet.
Maar het idee van digitale werelden is tegenwoordig veel minder vreemd dan vroeger.
We hebben virtual reality, videogames met enorme digitale werelden en steeds realistischer computergegenereerde beelden. AI kan bovendien afbeeldingen en video’s maken die soms nauwelijks nog van echte beelden te onderscheiden zijn.
Dat betekent niet dat we binnenkort wakker worden in een Matrix.
Wel laat het zien dat de grens tussen echte en digitale ervaringen steeds interessanter wordt.
Terminator en zelfstandige machines
Dan is er natuurlijk The Terminator.
Skynet en de Terminators zijn een veel donkerder voorbeeld van kunstmatige intelligentie. De machines krijgen zoveel zelfstandigheid en macht dat ze uiteindelijk een bedreiging voor de mensheid worden.
In werkelijkheid bestaat er geen Skynet.
Maar het idee achter het verhaal roept wel een echte vraag op:
Wat gebeurt er wanneer we een AI steeds meer zelfstandigheid en toegang tot systemen geven?
Daarom praten onderzoekers tegenwoordig veel over AI-veiligheid, menselijke controle en de grenzen die rond autonome systemen nodig zijn.
De werkelijkheid lijkt daarmee niet op The Terminator, maar sommige vragen uit de film zijn nog steeds relevant.
Sciencefiction als waarschuwing
Niet iedere sciencefictionwereld laat een mooie toekomst zien.
Sommige verhalen waarschuwen juist voor wat er kan gebeuren wanneer technologie verkeerd wordt gebruikt.
AI kan bijvoorbeeld worden voorgesteld als een systeem dat te veel macht krijgt, mensen manipuleert of beslissingen neemt die mensen niet meer kunnen controleren.
Ook dat hoeft geen voorspelling te zijn.
Een verhaal kan juist bedoeld zijn om ons te laten nadenken over de gevolgen van onze keuzes.
Daarom zijn films over AI soms interessant, zelfs wanneer de technologie die erin voorkomt volledig onmogelijk is.
Niet alles is werkelijkheid geworden
Er zijn ook genoeg voorbeelden van sciencefictiontechnologie die we nog steeds niet hebben.
Tijdmachines bijvoorbeeld.
Een machine waarmee je naar het verleden reist, zoals in Back to the Future, bestaat niet. Naar de toekomst reizen is volgens de relativiteitstheorie in een bepaalde betekenis mogelijk door tijdsdilatatie, maar een praktische tijdmachine zoals in films hebben we niet.
Ook teleportatie van mensen, volledig zelfbewuste robots en computers die alles begrijpen zoals een mens zijn voorlopig sciencefiction.
Dat is misschien maar goed ook. 😄
De werkelijkheid gaat soms een andere kant op
Het interessante is dat de echte technologie soms juist dingen heeft ontwikkeld die sciencefiction nauwelijks voorspelde.
De smartphone is daar een goed voorbeeld van.
Eén klein apparaat combineert tegenwoordig een telefoon, camera, computer, navigatiesysteem, muziekspeler, agenda, internetverbinding en allerlei andere functies.
Dat klinkt bijna als sciencefiction, maar het is inmiddels zo normaal geworden dat we er nauwelijks nog bij stilstaan.
De echte toekomst volgt dus niet altijd het pad dat schrijvers hebben bedacht.
AI brengt oude sciencefictionvragen terug
De ontwikkeling van AI zorgt er wel voor dat sommige oude vragen opnieuw actueel worden.
Wanneer is een machine intelligent?
Kan een computer echt begrijpen wat een mens zegt?
Kan een machine emoties herkennen?
Hoeveel zelfstandigheid mag een AI krijgen?
En misschien wel de grootste vraag:
Wat maakt iets eigenlijk menselijk?
Dat zijn geen vragen die alleen over technologie gaan. Ze gaan ook over onszelf.
Juist daarom hebben sciencefictionverhalen vaak een langere levensduur dan alleen de technologie die erin voorkomt.
Van fantasie naar hulpmiddel
Wat vroeger onmogelijk leek, wordt soms langzaam werkelijkheid.
Een pratende computer is daar een mooi voorbeeld van. AI kan tegenwoordig met mensen communiceren op een manier die een paar decennia geleden nog moeilijk voor te stellen was.
Maar andere sciencefictionideeën blijven voorlopig buiten ons bereik.
Dat verschil maakt de ontwikkeling juist zo interessant.
We hoeven niet te wachten totdat een echte Star Trek-computer of T-1000 bestaat om te zien dat technologie verandert. De eerste stappen zijn vaak veel minder spectaculair, maar daardoor misschien juist interessanter.
Een computer die je een vraag kunt stellen.
Een AI die een afbeelding kan maken.
Een robot die zelfstandig een taak uitvoert.
Een systeem dat wetenschappers helpt een experiment te ontwerpen.
Los van elkaar lijken het misschien kleine ontwikkelingen. Samen laten ze zien hoe sommige ideeën uit sciencefiction langzaam veranderen in echte technologie.
Sciencefiction blijft vooruitkijken
Misschien is dat uiteindelijk de belangrijkste waarde van sciencefiction.
Het laat ons niet precies zien hoe de toekomst eruit zal zien. Het geeft ons mogelijkheden om over na te denken.
Sommige daarvan blijken later verrassend dichtbij de werkelijkheid te komen. Andere verdwijnen naar de achtergrond of blijven voor altijd fantasie.
AI bevindt zich ondertussen ergens tussen beide werelden.
We hebben al technologie die ooit futuristisch leek, maar we hebben nog lang niet de intelligente machines die sciencefiction ons voorschotelt.
En misschien is juist dat het leukste gedeelte.
We weten nog niet precies waar de werkelijkheid eindigt en de sciencefiction begint.